Dawno, dawno temu z Rzeczpospolitej Krakowskiej. Powstanie Wolnego Miasta Krakowa
Wolne, Niepodległe i Ściśle Neutralne Miasto Kraków wraz z Okręgiem, zwane powszechnie Wolnym Miastem Krakowem lub Rzecząpospolitą Krakowską, powstało na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego. Inicjatorem jej utworzenia był car Aleksander I Romanow, który w toku pertraktacji między trzema mocarstwami rozbiorowymi zaproponował przekształcenie Krakowa i Torunia w wolne miasta. Toruń ostatecznie został przekazany Prusom, zaś Kraków z okolicami przekształcono w ,,wolne, niepodległe i ściśle neutralne” państwo pod opieką Rosji, Austrii i Prus. Mocarstwa gwarantowały poszanowanie neutralności i że „żadna siła zbrojna nie będzie mogła być nigdy i pod żadnym pozorem tamże wprowadzona”.
Oficjalne ogłoszenie powstania Rzeczypospolitej Krakowskiej nastąpiło w środę 18 października 1815 roku. Jego rocznica stanowiła święto państwowe. Decyzja o powołaniu do życia tego miniaturowego kraju została podjęta wskutek konfliktu o przynależność państwową miasta niezwykle ważnego zarówno z powodów politycznych, jak i gospodarczych. Spór o przynależność dawnej stolicy Polski został zakończony propozycją rosyjską wydzielenia terytorium Krakowa wraz z okolicą jako obszaru neutralnego.
Obszar ten wynosił 1150 kilometrów kwadratowych, a w 1815 roku zamieszkiwało go 87 986 osób. Oprócz Krakowa w granicach państwa znalazły się również trzy inne miasta: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra oraz 224 wsi.
Rzeczpospolita Krakowska posiadała własną konstytucję, stosunkowo dużą autonomię i liberalny jak na owe czasy ustrój. Podczas krótkiego funkcjonowania rządzący miastem trzynastoosobowy Senat wraz z prezesem oraz jego mieszkańcy starali się podźwignąć miasto z długoletniej recesji w jaką dawna stolica popadła jeszcze w XVIII wieku.
Herb Wolnego Miasta Krakowa i jego Okręgu. (Archiwum Narodowe w Krakowie, Zbiór Ambrożego Grabowskiego)
W Wolnym Mieście Krakowie przeprowadzono wiele reform: zrównano obywateli wobec prawa, wprowadzono niezawisłe sądownictwo, a specjalnie powołana Komisja Włościańska przeprowadziła zniesienie pańszczyzny i oczynszowanie w większości majątków. Starano się podkreślić piękno i unowocześnić miasto na wzór europejskich stolic. Rozpoczęto szereg inwestycji np. restauracje Collegium Maius, Barbakanu, wzgórza Wawelskiego, budowę kolei, stałego mostu między Krakowem a Podgórzem, kanalizacji czy teatru miejskiego. W planowaniu przestrzennym nie zabrakło miejsca na modne wówczas zielone tereny spacerowe: wytyczono Planty, założono park otaczający Celestat, rozbudowano ogród Botaniczny.
Sam Kraków stał się oazą wolności, gdzie polski duch narodowy mógł swobodnie rozwijać się mimo zewnętrznych ograniczeń. W tym czasie Kraków przyciągał wielu wybitnych twórców oraz myślicieli, co sprawiło, że jego ulice tętniły życiem intelektualnym. Kultura i sztuka kwitły tutaj na każdym kroku – od literatury przez malarstwo aż po muzykę.
Tłok pieczętny Urzędnika Zdrowia Wolnego Miasta Krakowa i jego Okręgu w środku herb Wolnego Miasta Krakowa. Tłok z 1824 roku. (Archiwum Narodowe w Krakowie, Zbiór tłoków pieczętnych metalowych)
Mimo krótkotrwałego istnienia Wolnego Miasta Krakowa, jego dziedzictwo pozostało żywe do dziś dnia. Historia tej niezwykłej enklawy jest dowodem na siłę ducha narodowego, który potrafił przetrwać nawet najtrudniejsze czasy dzięki kulturze i sztuce rozwijającej się pomimo przeciwności losu.
Kacper Mizdal, pasjonat historii, autor popularnego w mediach społecznościowych cyklu ,,Historia z Kacprem”.
